Przypadek:

Nasz klient - Pan Michał jest wspólnikiem spółki osobowej – spółki jawnej i zamierza zakończyć swój udział w tej spółce. Pozostali wspólnicy nie wyrażają zgody na wystąpienie Klienta ze spółki ani na zbycie przez niego ogółu praw i obowiązków. Klient zwrócił się z zapytaniem o dostępne instrumenty prawne umożliwiające zakończenie uczestnictwa w spółce osobowej w sytuacji braku konsensusu ze strony pozostałych wspólników.

Czy mogę wypowiedzieć umowę spółki i w ten sposób z niej wystąpić?

Tak, wypowiedzenie umowy spółki jest podstawowym i niezbywalnym uprawnieniem każdego wspólnika spółki osobowej, które nie wymaga zgody pozostałych wspólników.

Zgodnie z art. 61 § 1 Kodeksu spółek handlowych, jeżeli spółkę zawarto na czas nieoznaczony, wspólnik może wypowiedzieć umowę spółki na sześć miesięcy przed końcem roku obrotowego. Oznacza to, że aby wypowiedzenie było skuteczne z końcem danego roku obrotowego, oświadczenie o wypowiedzeniu musi dotrzeć do spółki najpóźniej do 30 czerwca tego roku (przy założeniu, że rok obrotowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym).

Prawo wypowiedzenia ma charakter bezwzględny – nie może być wyłączone ani ograniczone postanowieniami umowy spółki. Umowa może jedynie skracać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, ale nie może go wydłużać ani wprowadzać dodatkowych warunków wypowiedzenia. Orzecznictwo konsekwentnie potwierdza, że postanowienia umowne wprowadzające obowiązek uzyskania zgody pozostałych wspólników na wypowiedzenie są nieważne jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa.

Co jednak istotne - w przypadku spółki zawartej na czas oznaczony, wypowiedzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy umowa spółki wyraźnie to przewiduje. Jeżeli umowa nie zawiera takiego postanowienia, wspólnik nie może skorzystać z tego trybu i musi poszukiwać innych rozwiązań.

Co się dzieje ze spółką po złożeniu przeze mnie wypowiedzenia?

Skuteczne wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika powoduje, co do zasady, rozwiązanie spółki z upływem okresu wypowiedzenia. Jednakże pozostali wspólnicy mogą zapobiec likwidacji spółki.

Zgodnie z art. 64 § 1 KSH, pomimo wystąpienia przyczyny rozwiązania spółki (w tym wypowiedzenia przez wspólnika), spółka trwa nadal między pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią. Uchwała o kontynuowaniu działalności spółki powinna być powzięta przed upływem terminu wypowiedzenia.

W praktyce oznacza to dwa możliwe scenariusze:

 a) Jeżeli umowa spółki zawiera klauzulę kontynuacyjną lub pozostali wspólnicy podejmą stosowną uchwałę – spółka będzie kontynuować działalność bez wspólnika występującego, który otrzyma spłatę swojego udziału kapitałowego.

 b) Jeżeli umowa nie zawiera klauzuli kontynuacyjnej i pozostali wspólnicy nie podejmą uchwały o kontynuacji – spółka ulegnie rozwiązaniu i będzie podlegać likwidacji, a wspólnik występujący otrzyma przypadającą mu część majątku likwidacyjnego.

Wiele zainwestowałem w Spółkę – co dostanę w zamian przy wystąpieniu ze spółki?

Sposób rozliczenia z występującym wspólnikiem reguluje art. 65 KSH.

Zgodnie z tym przepisem, w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki wartość udziału kapitałowego wspólnika oznacza się na podstawie osobnego bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Jako dzień bilansowy przyjmuje się:

 a) w przypadku wypowiedzenia – ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia,

 b) w przypadku śmierci wspólnika lub ogłoszenia jego upadłości – dzień śmierci albo dzień ogłoszenia upadłości,

 c) w przypadku wyłączenia wspólnika na mocy prawomocnego orzeczenia sądu – dzień wniesienia pozwu.

Udział kapitałowy powinien być wypłacony w pieniądzu, natomiast rzeczy wniesione do spółki przez wspólnika tylko do używania zwraca się w naturze. Wspólnik występujący uczestniczy w zysku i stracie ze spraw jeszcze niezakończonych, nie ma jednak wpływu na ich prowadzenie. Może jednak żądać wyjaśnień, rachunków oraz podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego.

„Wartość zbywcza majątku spółki" oznacza wartość rynkową, a nie wartość księgową. Obejmuje ona również wartości niematerialne, takie jak goodwill, know-how, relacje z klientami, wartość marki itp. W praktyce często dochodzi do sporów co do prawidłowej wyceny, dlatego zaleca się przeprowadzenie wyceny przez niezależnego rzeczoznawcę majątkowego lub biegłego rewidenta.

Czy mogę żądać rozwiązania spółki przez sąd?

Tak, każdy wspólnik może żądać rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów. Jeżeli jednak ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o wyłączeniu tego wspólnika ze spółki (art. 63 § 2 KSH).

Pojęcie „ważnych powodów" nie zostało zdefiniowane w ustawie i podlega ocenie sądu w każdym indywidualnym przypadku. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się przykładowo na następujące okoliczności mogące stanowić ważny powód:

 a) trwały i głęboki konflikt między wspólnikami uniemożliwiający współdziałanie,

 b) utrata wzajemnego zaufania między wspólnikami,

 c) naruszanie przez wspólnika obowiązków wynikających z umowy spółki lub ustawy,

 d) działanie wspólnika na szkodę spółki,

 e) prowadzenie przez wspólnika działalności konkurencyjnej,

 f) długotrwała choroba lub niezdolność wspólnika do wykonywania obowiązków,

 g) trwała niemożność osiągnięcia celu spółki,

 h) istotna zmiana okoliczności gospodarczych.

Powództwo o rozwiązanie spółki jest środkiem ostatecznym i sądy podchodzą do niego restrykcyjnie. Rozwiązanie spółki oznacza bowiem jej likwidację, co może być niekorzystne dla wszystkich stron. Dlatego przed wytoczeniem powództwa warto rozważyć inne opcje.

Czy mogę żądać, aby to sąd wyłączył mnie ze spółki?

Przepisy KSH nie przewidują wprost możliwości „samowykluczenia" wspólnika na jego własny wniosek. Instytucja wyłączenia wspólnika (art. 63 § 2 KSH) jest przewidziana jako ochrona spółki i pozostałych wspólników przed wspólnikiem, po którego stronie zachodzą ważne powody.

Niemniej jednak, w doktrynie i orzecznictwie pojawiają się głosy dopuszczające możliwość wystąpienia przez wspólnika z powództwem o rozwiązanie spółki z ważnych powodów (art. 63 § 1 KSH), przy czym jeżeli sąd uzna, że ważny powód zachodzi po stronie tego właśnie wspólnika, może – na wniosek pozostałych wspólników – orzec o jego wyłączeniu zamiast rozwiązania spółki.

W praktyce oznacza to, że jeżeli Klient wytoczy powództwo o rozwiązanie spółki, a pozostali wspólnicy złożą wniosek o jego wyłączenie (zamiast rozwiązania), sąd może orzec o wyłączeniu Klienta ze spółki. Jest to jednak scenariusz obarczony znaczną niepewnością i zależny od stanowiska pozostałych wspólników oraz oceny sądu.

Czy mogę wystąpić ze spółki z ważnych powodów bez zachowania terminu wypowiedzenia?

Kwestia ta jest dyskusyjna w doktrynie, ale dominuje pogląd, że wspólnik może wypowiedzieć umowę spółki bez zachowania terminu wypowiedzenia, jeżeli zachodzą ku temu ważne powody.

Art. 61 § 3 KSH stanowi, że wypowiedzenia dokonuje się w formie pisemnego oświadczenia, które należy złożyć pozostałym wspólnikom albo wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki. Przepis ten nie reguluje jednak wprost kwestii wypowiedzenia z ważnych powodów ze skutkiem natychmiastowym.

Część doktryny wywodzi możliwość takiego wypowiedzenia z ogólnych zasad prawa cywilnego dotyczących stosunków trwałych oraz z analogii do przepisów o zleceniu (art. 746 KC). Argumentuje się, że skoro wspólnik może żądać rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów, to tym bardziej powinien móc sam wypowiedzieć umowę z takich powodów.

Ze względu na brak wyraźnej podstawy prawnej i niejednolitość poglądów, ta ścieżka jest obarczona ryzykiem prawnym. Pozostali wspólnicy mogą kwestionować skuteczność takiego wypowiedzenia, co może prowadzić do sporu sądowego. Zaleca się w pierwszej kolejności skorzystanie z „klasycznego" wypowiedzenia z zachowaniem ustawowego terminu.

Podsumowanie

Spółki osobowe, w tym spółka jawna, charakteryzują się silnym elementem osobowym – tzw. intuitu personae. Oznacza to, że skład osobowy wspólników ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania spółki, a zmiana tego składu podlega szczególnym rygorom prawnym. W przeciwieństwie do spółek kapitałowych (sp. z o.o., S.A.), gdzie wspólnik może swobodnie zbyć swoje udziały lub akcje, w spółkach osobowych obowiązuje zasada trwałości składu osobowego, która może być modyfikowana jedynie za zgodą wszystkich wspólników lub na podstawie szczególnych przepisów ustawy bądź samej umowy Spółki. Dlatego tak istotne jest zadbanie o te kwestie dla wszystkich wspólników uczestniczących w Spółce, już na etapie tworzenia umowy Spółki. Profesjonalny doradca może pomóc uniknąć w przyszłości szeregu problemów, nie tylko prawnych, ale i finansowych związanych z funkcjonowanie spółki osobowej, czy opuszczeniem jej składu.